فصل سوم : دما و عوامل موثر بر آن

عرض سلام و وقت بخیر خدمت همه همراهان گرامی

خب تاکنون با ترکیب و ساختار جو زمین در فصل اول و انرژی گرمایی در فصل دوم آشنا شده ایم ، بنده قصد دارم در این پست به تکمیل مبحث دمای هوا و عوامل موثر بر آن که جناب آقای ابراهیمی در دی ماه سال گذشته در این خصوص پست ارزشمندی منتشر کردند بپردازم. پیشنهاد میکنم قبل از مطالعه این پست مطلب ایشون را حتما از اینجا مطالعه کنید.

عوامل موثر در دما

در بین عناصر اقلیمی مختلف ، دما و همچنین بارش اهمیت خاصی دارند.گرچه اصلی ترین عامل ایجاد دما ، انرژی حاصل از جذب تابش کوتاه خورشیدی در سطح زمین است ، عوامل دیگری نیز در چگونگی دمای مناطق مختلف سطح زمین تعیین کننده اند که به بررسی آن ها می پردازیم :

1- شرایط تابشی

2- هدایت گرمایی در قشر فوقانی سطح زمین

3- ارتفاع از سطح زمین

4- ناهمواری

5- ابرناکی

6- جریان های اقیانوسی

7- جابجایی افقی و عمودی هوا

خب استاد ابراهیمی در پستشون  توضیحات جامع و کاملی  در خصوص موارد 1 تا 3 خدمتتون ارائه کرده اند، بنده در ادامه بحث به تاثیر ناهمواری ، جابجایی افقی و عمودی، ابرناکی و جریان های اقیانوسی بر دما خواهم پرداخت.

نا همواری:

پستی بلندی های محلی می تواند در توزیع عمودی دمای هوا موثر باشد. چاله ها، گودال ها و دره ها معمولا منبع تجمع هوای سرد در شب به شمار می آیند . از طرف دیگر ، گرمای روزانه جمع شده در آن ها کمتر از عامل متعادل کننده باد تاثیر می پذیرد .

برعکس ، تپه ها و سطوح ناهموار کوچک به ایجاد شرایط حرارتی متعادل تر کمک می کنند.

ابرناکی

ابر ها باعث کاهش تابش خورشید می شوند ؛ بنابراین تضاد تابشی بین شب و روز ، در مواردی که لایه ابر ضخیمی وجود داشته باشد ، متعادل شده و این امر باعث افزایش دمای حداقل و کاهش دمای حداکثر روزانه می شود.در نتیجه دامنه نوسان حرارت یا اختلاف بین حداکثر و حداقل دما در روز های ابری ، در مقایسه با روز های صاف ، به مراتب کمتر است.

جریان های اقیانوسی

جریان های اقیانوسی نقش عمده ای در انتقال انرژی دارند ، برای نمونه جریان آب گرم گلف استریم ، آب های گرم منطقه حاره را به طرف شمال می برد و سبب بالا رفتن دمای محیط در شبه جزیره اسکاندیناوی می شود ؛ یا جریان آب سرد پرو ، آب های سرد عرض های بالا را به سواحل پرو می آورد و دمای این منطقه را کاهش می دهد.

پیرامون چگونگی پیدایش جریان های اقیانوسی در فصل های بعد  بحث خواهد شد.

نقشه جریان های اقیانوسی

تاثیر جابجایی افقی هوا بر دما:

به علت کروی بودن سطح زمین ، پرتو های خورشیدی در عرض های پایین عمود بر سطح زمین می باشد که در فصل دوم به مشروح بیان شده است . در عرض های پایین و نزدیک خط استوا گرمای رسیده به سطح بیشتر از گرمای خارج شده از همان سطح می باشد و بالعکس در عرض های بالا تابش بازتابی زمین نسبت به تابش دریافتی از خورشید بیشتر است . گرمای اضافی  ار عرض های پایین تحت مکانیزم های پیچیده فیزیکی به عرض های بالاتر که کمبود انرژی دارند منتقل می شود تا موازنه گرما در سرتاسر زمین حاصل گردد. به همین دلیل فرآیند انتقال گرما از عرض های پایین به بالا تحت سیستم های جوی و باد های دائمی بوجود می آید.مثلا نسیم دریا – خشکی و یا باد های موسمی در فصول خاصی از سال

نسیم دریا به خشکی در طول روز

در اروپای مرکزی و نیز در شمال غرب اروپا ، جریان های هوا به طور کلی پس از عبور از سطح اقیانوس وارد خشکی می شوند . در این حال ، هوا تحت تاثیر جریان آب گرم اطلس شمالی و گلف استریم قرار می گیرد که باعث اعتدال زمستانی این مناطق بویژه انگلستان می شود.

تاثیر جابجایی عمودی هوا بر دما:

علاوه بر حرکات هوا که به صورت افقی در سطح زمین صورت می گیرد جابجایی هوا به صورت عمودی نیز در جو  وجود دارد. عواملی که باعث بالا و پایین رفتن هوا می شوند عبارتند از:

1- سرد و یا گرم شدن بخشی از توده هوا

2- صعود هوا در اثر برخورد با کوه ها

3- تاثیر جبهه ها و یا زبانه های هوای سرد

4- همگرایی و واگرایی افقی هوا

گرم یا سرد شدن موضعی هوا

چنانچه قسمتی از سطح زمین نسبت به دیگر نقاط مجاور خیلی گرم شود هوایی که روی آن قسمت قرار گرفته است نیز گرمتر خواهد شد. هوا بعد از گرم شدن منبسط شده و چون از هوای مجاور خود سبکتر است به بالا صعود می کند ، و برعکس هوای بالاتر چون نسبت به آن سرد و سنگین است به سمت پایین کشیده می شود (فرونشینی).

چاههای هوایی همان برخورد هواپیما با ستون های جریان هواست که گاه به طرف بالا در حال صعود هستند و گاه در حال فرونشینی می باشند.

صعود هوا به دلیل برخورد با کوه

هنگامی که یک توده هوا در مسیر حرکت افقی خود به کوه یا سلسله جبال برخورد کند مجبور به صعود و عبور از کوه شده سپس در پشت کوه به طرف پایین سرازیر می گردد. در عبور از بالای کوه هوا مجبور به صعود می شود و پس از عبور از آن چون به اندازه کافی سرد و خشک شده است سنگین می شود و تمایل به نزول پیدا می کند.

صعود هوا به علت برخورد جبهه ها

جبهه سطح مرزی بین دو توده هوای مختلف می باشد. مثلا یه توده هوای سرد اگر به طرف جنوب حرکت کند و به یک توده هوای گرمتر که از طرف جنوب می آید برخورد نماید ، سطح برخورد این دو توده را سطح جبهه گویند. همچنین محل تلاقی سطح جبهه با سطح زمین را خط جبهه نامند. جبهه یه سطح قائم نیست بلکه دارای شیب می باشد. به طوری که هوای سرد که سنگینتر است به صورت زبانه ای در زیر هوای گرم قرار می گیرد و هوای گرم را به طرف بالا جاری می سازد . در نتیجه جریانی از هوای گرم از پایین به بالا بجود می آید.

در خصوص جبهه ها در فصل های بعد توضیحات بیشتری خواهم داد.

همگرایی و واگرایی

به دلایل مختلفی که بعدا توضیح داده خواهد شد هوا ممکن است در حرکات افقی خود همگرایی یا واگرایی داشته باشد. واگرایی یعنی جریان هوا از یک نقطه به اطراف ، و همگرایی یعنی جریان هوای اطراف به سمت یک نقطه

در صورتی که در یک نقطه همگرایی ایجاد شود هوا به سمت بالا صعود می کند ، و در حالت واگرایی یک نوع فرونشینی هوا بوجود می آید.شکل زیر حالت صعود و فرونشینی هوا را در کانون های همگرا و واگرا نشان می دهد.

خطوط همدما

برای نشان دادن توزیع افقی دما از خطوط همدما استفاده می شود . ایزوترم یا خطوط همدما خطوطی فرضی هستند که کلیه نقاط با دمای یکسان را به هم وصل می کنند.

بیشترین تغییرات افقی دما در زمستان و تابستان روی قاره های بزرگ اتفاق می افتد زیرا شدت گرم شدن زمین های گسترده در این مناطق بیشتر بوده و در تابستان ها ، سرزمین های خشک و سوزان اختلاف دمای شدیدتری را بوجود می آورند.

وارونگی دما

گاهی اوقات در یک ارتفاع مشخص و یا در بخشی از هوا ، بجای این که دما با ارتفاع کاهش پیدا کند، افزایش می یابد. این حالت زمانی  رخ می دهد که یک لایه هوای گرم روی یک لایه هوای سرد قرار گرفته باشد.

وارونگی دما ممکن است به دلایل زیر ایجاد شود:

1- هنگامی که هوای نزدیک سطح زمین خیلی سریعتر از هوای قسمت بالایی سرد می شود ، معمولا هوای مجاور زمین سرد به سرعت گرمای خود را ازدست می دهد.

2- هنگامی که یک لایه هوای گرم از روی زمین سرد عبور کند.

3- تلاطم

4- گرم شدن هوا به علت فرونشینی یا پایین افتادن توده های هوا

 

گفتگو کنید

11 نظر

  1. ممنون از زحمات شما بابت گذاشتن پستهای آموزشی….امیدوارم ماهم خوب بتوانیم یاد بگیریم…..
    ——-(علی صبوری)
    خواهش میکنم
    امیدوارم مورد رضایتتون قرار گرفته باشه

  2. من این مطلبو پسندیدم .
    ولی مثل اینکه هوای گرم حالا حالاها نمیخواد دست از سر کچل ما برداره ?
    ای خدا از کی میتونیم بریم ی پیاده روی خوب و دل چسب ؟؟؟

    این ننه گرما هم مثل اینکه بد جور از تهرون خوشش اومده هاهاها

    چه خوبه که کاربرای جدیدمون موندگار شدن .

    به عنوان بزرگتر و ریش سفید سایت به مژگان و زهرا خانوم تبریک میگم .
    من هم مثل شما گشتمو گشتم تا تهرون ودرو یافتم خخخ
    معمولا خانوما الکی پلکی ی چیزیو انتخاب نمیکنن ?
    ———–(علی صبوری)
    از لطفتون سپاسگزارم

    1. رعد عزیز من نمیدونم چرا از گرما و افتاب انقدر فراری هستی. همه جذابیت ایران به چهار فصل بودنشه و به عقیده من خوبه که هر فصلی ویژگی های خودش و داشته باشه. نه که تو تابستان طوفان و تو زمستون ….

  3. سلام داداش علی ممنون از توضیحاتی که دادی درمورد ۱ تا ۳ استاد اسماعیلی توضیح داده در کدوم بخش از سایت موجودمی باشد چون دارم مطالبی که شما داره میگید من مینویسم ونگه میدارم واین ۳ مورد اول ندارم حیف ناقص بمونه کمک کن ممنون
    ———–(علی صبوری)
    مطلب استاد ابراهیمی رو از لینک زیر مطالعه کنید
    http://www.tehranweather.ir/1393/10/22/%D9%81%D8%B5%D9%84-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D9%85%D9%81%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%A7%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-3/

  4. با سلام و تشکر از آقای رعد .واقعا همین طوره من این سایت رو انتخاب کردم اولا به خاطر اینکه به روز ودقیق است.وثانیابرای اینکه سوالاتم رو هیچوقت بی جواب نگذاشته وبه قول مژگان خانم باصبروحوصله پاسخ داده شده.از آقای صبوری خیلی ممنونم.
    ————-(علی صبوری)
    سلام خواهش میکنم
    ضمنا رعد عزیز هم خانوم تشریف دارن ☺

  5. داداش علی ممنون داداش تنکیو وری ماچ از زحماتی که میکشی امیدوارم با این مطالب علم هواشناسی در کشور بالا بره ونیز ومردم نسبت به هواشناسی دیدگاهشون عوض بشه واینکه در تلویزیون میبینن گزارش هواشناسی رو هوا آفتابی یا بارونی نیست خیلی دردسر داره وبچه های هواشناسی شب وروز تلاش میکنن تا بهترین نحو گزارشون رو به مردم عزیز تقدیم کنن بعضی مردم فکر میکنن که این چیزی نیست منم بلدم گزارش کنم ولی در صورتی که سختیهای خودشو داره دست تک تک شما بچه های عزیز زحمت کش رو میبوسم سر تعظیم فرود میارم با این امکانات محدود بازهم ممنون ببخش زیاد حرف زدم خخخخخ
    —————(علی صبوری)
    مجتبی جان ممنونم از شما
    لطف دارید تشکر
    انشاالله آگاهی و اطلاعات مردم عزیز هم بالا بره
    شما عزیزان نباشید سایتی در کار نیست ، هرچی داریم از شماست

  6. با سلام خدمت علی آقا و دوستان عزیز.علی جان از بابت پست هایی که زحمت گذاشتن اونها رو میکشی فوق العاده سپاسگذارم.
    ————-(علی صبوری)
    قربونت مصطفی جان

  7. سلام خدمت علی آقا و دوستان عزیز.
    دوستان دیروز جای همگیتون رو در روستای ییلاقی فیلبند(بخش چلاو شهرستان بابل)خالی کردم.پیشنهاد میکنم که تا قبل از رسیدن فصل سرمای اونجا و شروع بارش برف و یخبندان که معمولاً از 20مهر به بعد شروع میشه وتا آخرای اردیبهشت ادامه داره حتماً حتماً حتماً ….. به اون منطقه برید مطمئن باشید که ضرر نمیکنید.ارتفاع این روستا بطور متوسط حدود 2500 متر از سطح دریا می باشد که قله ای با همین نام با ارتفاع 3700 متر در انتهای روستا وجود داره.متوسط دمای حداکثر این منطقه در تابستان حدود 17-18 درجه بالای صفر است.تاجایی که دیروز ظهر ما کاپیشن و پلیور تن کرده بودیم هوا به شدت ابری و مه آلود بود.وضعیت هوای اون منطقه رو برای یک روز کامل نمیشه پیشبینی کرد چون هر روز سال اونجا ابر و مه رو به خودش میبینه(حتی 3ماه تابستان).
    آدرس این منطقه رو هم براتون مینویسم که اگر کسی دوست داشت به اونجا سفر کنه آگاه باشه.
    از تهران وارد جاده هراز میشید و جاده هراز رو به سمت آمل ادامه میدید بعد از 125 کیلومتر رانندگی تابلوی آمل25کیلوتر رو سمت راست خودتون میبینید و حدود 2.5 کیلومتر جلوتر سمت راست یه سه راهی رو میبینید که زده سنگچال،منطقه چلاو و … به سمت راست ادامه مسیر میدهید و بعد از 18 کیلومتر رانندگی در جاده ی کوهستانی جنگلی به روستای سنگچال میرسید.مسیر رو ادامه میدید و بعد از 5 کیلومتر دیگه به روستای زیبا و دیدنی فیلبند میرسید.در داخل روستا دو تکیه(حسینیه) وجود داره که امکان اسکان مسافران در اونجا فراهمه.
    ————–(علی صبوری)
    مرسی مصطفی جان
    هماهنگ کن بریم با هم

  8. علی صبور چرا کامنتا بالا میره و به نوبت منتشر نمیشن ؟

    سارایی خب واقعا نور آفتاب منو عصبی میکنه .
    من دوست دارم توی لندن زندگی کنم که هوا همیشه ابریه خخخخ
    سارا جون آخه تهرون دیگه دو فصل داریم . تابستون و پاییز ??

    کجا 4 فصل داریم آخه ؟
    —————–(علی صبوری)
    چون دارید تو پست آموزشی کامنت میزارید
    پست آموزشی اومد بالا

  9. میدونم که رعد بزرگ ناراحت میشه ولی من با نظر سارا جون موافقم. هوای آفتابی حال و هوای خودشو داره. ولی متاسفانه فصلها باهم جابجا شده.تابستون طوفان وسیل میاد یهویی. اونوقت زمستون حسرت برف میمونه به دل همه.امیدوارم امسال زمستون روزهای برفی زیادی داشته باشیم.

  10. زهرایی رععععدو ناراحتی ؟!!!نچ نچ? .

    اطرافیان من همه عاشق گرررما مرررررگا هستن . و وقتی بدونن باروون میاد وحشت میکنن برن بیرون یا مسافرت هاهاها

    ولی زهرای خالی و زهرا اولی من خیلی از دیدن کامنتای شما خوشحال میشم .

    همیشه باشید و با کامنتای گرمتون منو خوشحال کنید .شما دخترای آفتابی من هستید .?⚡?????
    ****

    علی صبور راستی دو شبه که نیمه های شب بوی بارووون منو از خواب

    بیدار میکنه و صدای قدمای آرومشو میشنوم مثل ی شبح میاد و سریع هم میره .

    کسی حرف منو باور میکنه ؟نکنه خیالاتی شدم ؟
    نظر تو چیه استاد ؟خود بارووونه یا من خیالاتی شدم ؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
    ————(علی صبوری)
    نه خب این چند روز به خاطر گذر امواج ناپایدار هم رطوبت زیاد شده بود هم هوا خنک شده بوود قشنگ بوی بارون میومد
    راستی یه خبر بد از جمعه هوا شدیدا گرم میشه ، یکشنبه تا سه شنبه اوجشه اما دوباره از اواخر ماه هوا خنک میشه

نظر دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

لطفا پاسخ معادله‌ی امنیتی را در کادر بنویسید. *